چرا بانک مرکزی به دنبال جایگزینی چک رمزدار با چک تضمین شده است؟
دکور پرداز: بانک مرکزی در ادامه اصلاحات قانون چک، بدنبال حذف چک های رمزدار و جایگزینی آن با چک تضمین شده متصل به سیستم صیاد است؛ ابزاری با همان تضمین پرداخت اما با شفافیت و قابلیت رهگیری بیشتر.
خبرگزاری مهر؛ گروه اقتصاد - علی فروزانفر؛ سال هاست که چک رمزدار یکی از مطمئن ترین ابزارهای جابه جایی پول در شبکه بانکی ایران محسوب می شود؛ ابزاری که به علت تضمین پرداخت توسط بانک، در معاملات بزرگ، خرید و فروش ملک، خودرو و تسویه های تجاری جایگاه ویژه ای پیدا کرده است. اما همین ابزار که از نظر ریسک برگشت خوردن حدودا بدون مشکل است، از دید سیاست گذار پولی یک نقص اساسی دارد؛ نقصی که ارتباطی به اعتبار مالی صادرکننده ندارد، بلکه به شفافیت جریان پول مربوط می شود.
بانک مرکزی در سالیان اخیر و همزمان با اجرای قانون جدید صدور چک، سیستم صیاد را به محور اصلی مدیریت چک ها تبدیل کرد. بعد از ثبت و رهگیری چک های عادی، حالا نوبت به آخرین حلقه این زنجیره یعنی چک های رمزدار رسیده است؛ ابزاری که مقرر است بتدریج از چرخه بانکی حذف و جای خودرا به چک تضمین شده بدهد.
هرچند برنامه حذف چک های رمزدار قرار بود از هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ در شبکه بانکی عملیاتی شود، اما هنوز بصورت کامل اجرائی نشده و چک رمزدار بازهم در شبکه بانکی مورد استفاده قرار می گیرد. در عین حال، سیاست بانک مرکزی روشن است؛ جایگزینی ابزاری که همان امنیت مالی چک رمزدار را حفظ کند اما شفافیت، رهگیری و نظارت بیشتری برای سیستم بانکی بهمراه داشته باشد.
مسئله اصلی چه بود؛ چرا چک رمزدار باید تغییر می کرد؟
در نگاه نخست امکان دارد این سؤال مطرح شود که وقتی چک رمزدار سال ها بدون مشکل خاصی درحال استفاده بوده، اساساً چه احتیاجی به حذف آن وجود دارد؟ پاسخ این سؤال در تفاوت میان تضمین پرداخت و شفافیت اطلاعات نهفته است.
چک رمزدار از ابتدا برای این طراحی شد که بانک پرداخت مبلغ درج شده روی چک را تأیید کند. به همین دلیل، هنگام صدور آن، معادل مبلغ چک از حساب متقاضی کسر یا مسدود می شود و بانک پرداخت وجه را تضمین می نماید. بنابراین، برعکس چک عادی، نگرانی از بابت برگشت خوردن وجود ندارد.
اما این ابزار یک ضعف مهم داشت؛ صدور و گردش آن در سیستم یکپارچه ای مانند صیاد ثبت نمی شد.
به عبارت دیگر، بانک صادرکننده چک را صادر می کرد و دارنده آن برای وصول به بانک مراجعه می کرد، اما اطلاعات این پروسه در سیستم جامع رهگیری چک ها ثبت نمی شد. این موضوع سبب می شد قسمتی از نقل وانتقالات مالی خارج از زنجیره نظارتی سیستم صیاد صورت گیرد.
از نگاه سیاست گذار پولی، هرچه ابزارهای پرداخت قابلیت رهگیری کمتری داشته باشند، امکان سوءاستفاده از آنها برای پولشویی، پنهان کردن منشا وجوه، جابه جایی منابع مالی بدون ردپای اطلاعاتی و سایر فعالیتهای غیرقانونی بیشتر خواهد بود.
راهکار بانک مرکزی چه بود؟
بانک مرکزی بجای حذف کامل این ابزار، تصمیم گرفت ساختار آنرا اصلاح نماید. نتیجه این تصمیم، طراحی و توسعه چک تضمین شده بود.
چک تضمین شده از نظر ماهیت مالی حدودا همان کارکرد چک رمزدار را دارد؛ یعنی بانک بازهم پرداخت مبلغ را تضمین می نماید و مبلغ چک هنگام صدور از حساب متقاضی تأمین می شود.
اما تفاوت اصلی اینجاست که تمام پروسه صدور، ثبت و پرداخت آن به سیستم صیاد متصل شده است.
مهم ترین تفاوت چک تضمین شده با چک رمزدار چیست؟
اصلی ترین تحول، اختصاص شناسه یکتای ۱۶ رقمی صیادی به هر برگه چک تضمین شده است. این شناسه سبب می شود:
صدور چک در سیستم ثبت گردد. مشخصات گیرنده روی چک ثبت گردد. علت صدور در سیستم درج شود. امکان استعلام برای ذی نفع فراهم باشد. بانک بتواند اصالت چک را هنگام مراجعه گیرنده کنترل کند. کل پروسه در شبکه بانکی قابل رهگیری باشد. براستی، چک تضمین شده فقط یک برگه کاغذی نیست، بلکه یک ابزار پرداخت ثبت شده در سیستم ملی چک شمرده می شود.
گیرنده چک چه مزیتی به دست می آورد؟
یکی از مهم ترین تفاوت های چک تضمین شده، امکان استعلام قبل از دریافت است. در چک رمزدار، گیرنده عملا راهی جهت بررسی اصالت چک قبل از مراجعه به بانک نداشت.
اما حالا دارنده چک تضمین شده می تواند با استفاده از شناسه صیادی، اطلاعات ثبت شده را بررسی کند؛ از جمله:
اصالت چک مبلغ تاریخ ثبت شدن چک در سیستم تطابق اطلاعات ذی نفع
این موضوع احتمال دریافت چک جعلی یا دستکاری شده را به میزان قابل توجهی می کاهد.
بانک ها چه مزیتی به دست می آورند؟
اتصال چک تضمین شده به سیستم صیاد فقط به نفع مشتری نیست، برای بانکها هم مزایای مهمی ایجاد می شود.
بانک هنگام مراجعه دارنده چک می تواند اطلاعات ثبت شده را با سیستم تطبیق دهد و اصالت برگه را بررسی کند. از طرفی، به علت ثبت تمام اطلاعات در سامانه، امکان رهگیری مسیر صدور و پرداخت چک فراهم می شود؛ موضوعی که ابزار مهمی برای اجرای مقررات مبارزه با پولشویی و افزایش شفافیت نظام مالی شمرده می شود.
یکی دیگر از مشکلات چک رمزدار چه بود؟
یکی از محدودیت های عملیاتی چک رمزدار، محدودیت جغرافیایی آن بود. بطور معمول، چک رمزدار صادرشده در یک استان باید در همان استان و در شعب همان بانک وصول می شد.
برای مثال، اگر چک رمزدار در تهران صادر می شد، دارنده نمی توانست آنرا به سادگی در قم یا استان دیگری نقد کند. چک تضمین شده این محدودیت را برطرف کرده و امکان استفاده و وصول آن در سرتاسر کشور را فراهم می کند؛ موضوعی که می تواند سرعت انجام معاملات بین استانی را افزایش دهد.
آیا چک تضمین شده هم مانند چک رمزدار تضمین پرداخت دارد؟
بله. از این نظر تفاوتی میان دو ابزار وجود ندارد. در هر دو حالت:
مبلغ هنگام صدور از حساب متقاضی تأمین یا مسدود می شود. بانک پرداخت وجه را تضمین می نماید. چک وضعیت برگشتی پیدا نمی نماید. امکان پرداخت فوری توسط بانک وجود دارد.
بنابراین، هدف بانک مرکزی حذف خاصیت های مثبت چک رمزدار نبوده، بلکه افزودن لایه های جدید شفافیت و نظارت به آن بوده است.
آیا چک تضمین شده قابل انتقال است؟
خیر. برمبنای ماده ۲۴ قانون صدور چک، چک تضمین شده فقط در وجه شخصی پرداخت می شود که مشخصات او روی چک درج شده است.
به همین دلیل، ظهرنویسی برای انتقال آن فاقد اعتبار است و بانک فقط مبلغ را به همان ذی نفع و به شماره حساب ثبت شده پرداخت می کند.
قانون درباره ی چک تضمین شده چه می گوید؟
ماده ۲۴ قانون صدور چک که در فروردین ۱۴۰۰ به قانون الحاق شد، چارچوب حقوقی چک تضمین شده را مشخص کرده است. بر طبق این ماده:
صدور چک تضمین شده فقط بوسیله سیستم صیاد امکانپذیر است. برای هر چک شناسه یکتای صیادی صادر می شود. گیرنده امکان استعلام اطلاعات چک را دارد. مشخصات ذی نفع روی چک درج می شود. پرداخت فقط به همان ذی نفع به انجام می رسد. انتقال بوسیله ظهرنویسی معتبر نیست. برای ابطال، مفقودی و صدور المثنی هم ضوابط مشخصی تعیین شده است. در صورت جعل یا استفاده از چک تضمین شده مجعول، علاوه بر مجازات های قانونی، محرومیت دو تا شش ساله از دریافت چک تضمین شده هم پیشبینی شده است.
آیا این طرح اجرائی شده است؟
بانک مرکزی در ابلاغیه خود اعلام نموده بود که از هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار متوقف و چک تضمین شده جایگزین آن خواهد شد. در عین حال، اجرای کامل این برنامه هنوز در تمام شبکه بانکی غائی نشده و چک رمزدار بازهم در تعدادی بانکها مورد استفاده قرار می گیرد.
با وجود این، جهت گیری سیاست گذار پولی بطورکامل مشخص است و تمامی زیرساخت های قانونی و سیستم ای برای جایگزینی کامل این ابزار فراهم گشته است.
این تغییر چه اثری بر سیستم بانکی خواهد داشت؟
اگر برنامه بانک مرکزی بطور کامل اجرا شود، یکی از آخرین ابزارهای پرداخت خارج از سیستم صیاد هم به این سیستم متصل خواهد شد. نتیجه این اقدام را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
افزایش شفافیت گردش وجوه در شبکه بانکی. کاهش امکان سوءاستفاده از چک های بانکی در پولشویی و معاملات غیرشفاف. امکان استعلام اصالت چک برای گیرندگان. حذف محدودیت های جغرافیایی وصول. کاهش هزینه های عملیاتی بانکها بوسیله یکپارچه شدن فرآیندها. افزایش سرعت و امنیت پرداخت های بانکی. تکمیل زنجیره اجرای قانون جدید صدور چک.
بنابراین جایگزینی چک رمزدار با چک تضمین شده، بالاتر از آن که تغییر نام یک ابزار بانکی باشد، قسمتی از پروژه بزرگ تر بانک مرکزی برای هوشمندسازی، شفاف سازی و رهگیری جریان پول در سیستم بانکی است.
در این الگو، خاصیت های مثبت چک رمزدار مانند تضمین پرداخت، غیرقابل برگشت بودن و تأمین وجه حفظ شده، اما در کنار آن، قابلیت هایی مانند ثبت در سیستم صیاد، شناسه یکتای ۱۶ رقمی، استعلام اصالت، حذف محدودیت جغرافیایی و امکان نظارت بر گردش مالی هم افزوده شده است.
از این منظر، چک تضمین شده را میتوان حلقه تکمیلی اصلاحات قانون جدید صدور چک دانست؛ اصلاحاتی که مقصد پایانی آن، افزایش اعتماد عمومی، کاهش ریسک های عملیاتی و محدود کردن زمینه های سوءاستفاده از ابزارهای پرداخت در سیستم بانکی کشور است.
مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم در مورد این مطلب نظر دهید